नाना पाटेकर—केवळ मराठी मातीचा दिग्गज कलाकार नव्हे, तर संपूर्ण भारतीय चित्रपटसृष्टीने अभिमानाने जपावा असा एक असामान्य कलाकार. त्यांच्या अभिनयातली तीव्रता, संवादफेक, संवेदनशीलता आणि पडद्यावरचा विलक्षण प्रामाणिकपणा याला तोड नाही.
आज त्यांच्या निधनाची बातमी ऐकताना मला माझ्या आयुष्यातला एक छोटासा, पण मनावर कायमचा कोरला गेलेला प्रसंग आठवला.
ही गोष्ट अगदी दहा-पंधरा दिवसांपूर्वीची.
आम्ही मध्य प्रदेशातील महेश्वर, जिल्हा खरगोन येथे गेलो होतो. नर्मदेच्या काठावर वसलेलं हे ऐतिहासिक शहर देवी अहिल्याबाई होळकर यांच्या स्मृतींशी जोडलेलं आहे. आम्ही देवी अहिल्याबाई होळकर यांच्या पॅलेसच्या बाजूला असलेल्या ‘बांके बिहारी भोजनालयात’ भोजनासाठी गेलो होतो.
आम्ही जेवायला बसलो असताना अचानक एक वयोवृद्ध गृहस्थ माझ्याजवळ आले.
त्यांचं नाव भोले.
वय साधारण ऐंशी-ब्याऐंशीच्या आसपास असावं. अंगाने अतिशय कृश. पण त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात एक विलक्षण आकर्षण होतं.
त्यांच्या दोन्ही हातांमध्ये अनेक घड्याळं होती!
एका हातात जुनी घड्याळं आणि दुसऱ्या हातात नवीन घड्याळं.
मला कुतूहल वाटलं. मी त्यांना विचारलं,
“तुम्ही एवढी सगळी घड्याळं का घातली आहेत?”
त्यांनी दिलेलं उत्तर आजही माझ्या मनात तसंच आहे—
“जीवन हा एक संघर्ष आहे… आणि ही घड्याळं म्हणजे वेळेचं प्रतीक आहेत. जुनी वेळ आणि नवी वेळ… दोन्ही सोबत घेऊन चालतोय.”
किती साधं उत्तर… पण किती मोठा अर्थ!
पण एवढंच नव्हतं.
त्यांच्याकडे दहा-पंधरा वेगवेगळे पेनही होते.
माझ्या मुलाने त्यांना उत्सुकतेने विचारलं,
“दादाजी, तुमच्याकडे एवढे सगळे पेन का आहेत?”
त्यांचं उत्तर ऐकून आम्ही अक्षरशः थक्क झालो.
ते म्हणाले,
“अगर कोई स्कूल का बच्चा या कोई भी बच्चा मुझसे कहता है—‘दादाजी, कुछ दे दो’… तो मैं इनमें से एक पेन निकालकर उसे दे देता हूँ.”
म्हणजे एखाद्या मुलाने काही मागितलं, तर त्याला चॉकलेट किंवा खाऊ देण्याऐवजी ते त्याच्या हातात एक पेन देत होते—शिकण्याची आणि शिक्षणाची छोटीशी भेट.
त्यांच्या या कृतीमागे एक सुंदर विचार होता—मुलांना शिक्षणाची जाणीव करून देणं, त्यांना अभ्यासासाठी प्रोत्साहित करणं आणि आपल्या परीने शिक्षणाचा संदेश प्रत्येक मुलापर्यंत पोहोचवणं.
स्वतःकडे असलेली वस्तू साठवून ठेवण्यापेक्षा एखाद्या मुलाच्या हातात पेन देऊन त्याच्या शिक्षणाला प्रोत्साहन देणं—हीच तर खरी श्रीमंती.
नंतर त्यांच्याशी बोलताना कळलं की ते मूळचे मध्य प्रदेशचे नव्हते. ते महाराष्ट्रातील ब्राह्मण कुटुंबातून आलेले होते. पूर्वी मुंबईतही राहिले होते. पण मुंबईत टिकता आलं नाही, म्हणून पुन्हा मध्य प्रदेशात परतले.
ते माझ्याशी हिंदीत बोलत होते. बोलता बोलता अचानक म्हणाले,
“तुम बिल्कुल मेरी भतीजी जैसी दिखती हो.”
मला पाहताच त्यांना त्यांच्या भाचीची आठवण झाली होती.
त्यांच्या डोळ्यांतला तो भाव पाहून मीही त्यांच्या भावनांचा आदर केला. माझे पतीही माझ्यासोबत होते. त्यांच्याशीही भोलेजींनी मनमोकळेपणाने संवाद साधला.
आणि मग त्यांनी एक इच्छा व्यक्त केली.
अगदी साधी… पण आज विचार केला तर विलक्षण मोठी वाटणारी.
ते म्हणाले,
“मुझे मुंबई जाना है.”
माझ्या पतींनी हसत विचारलं,
“मुंबई क्यों जाना है?”
त्यांचं उत्तर होतं—
“मुझे नाना पाटेकर से मिलना है.”
क्षणभर आम्ही दोघेही शांत झालो.
मी त्या माणसाकडे पाहिलं.
वयाच्या या टप्प्यावर, आयुष्याच्या कितीतरी चढ-उतारांतून गेलेला तो माणूस… शरीराने थकलेला… अंगाने कृश… साध्या वेशात…
पण मनात अजूनही एक इच्छा जिवंत होती.
नाना पाटेकरांना एकदा भेटायचं!
माझ्या पतींनी त्यांना विचारलं,
“नाना पाटेकरांनाच का भेटायचं आहे?”
तेव्हा त्यांच्या चेहऱ्यावर एक वेगळंच तेज आलं.
ते म्हणाले,
“नाना पाटेकर जैसा कलाकार मैंने कभी नहीं देखा. मैं उनका बहुत बड़ा फैन हूँ. उनका अभिनय… उनकी आवाज… उनका संवाद बोलने का तरीका… सब कुछ दिल को छू जाता है. वो जो बोलते हैं, वो सिर्फ बोलते नहीं—महसूस करवाते हैं.”
त्या क्षणी मला जाणवलं—
खरा चाहता कोण असतो?
एखादा कलाकार गेल्यानंतर सोशल मीडियावर दुःख व्यक्त करणारे हजारो लोक असतात.
पण एखाद्या कलाकाराला भेटण्याची इच्छा जर एखाद्या अशा वृद्ध माणसाच्या मनात शेवटपर्यंत जिवंत असेल, ज्याला आयुष्याच्या या टप्प्यावर दुसरं काही नको आहे…
तर तो चाहता असतो.
तो खरा चाहता असतो.
माझ्या पतींनीही भोलेजींना तेव्हा आश्वासन दिलं,
“तुम्ही जेव्हा कधी मुंबईला या, आम्हाला नक्की कळवा. आम्ही आमच्या परीने प्रयत्न करू, तुम्हाला नाना पाटेकरांना भेटवता येतंय का ते पाहू.”
ते आश्वासन नक्कीच होतं—पण त्यात कोणताही खोटा दावा नव्हता. नाना पाटेकरांची भेट होईल याची खात्री आम्ही देऊ शकत नव्हतो; मात्र भोलेजींची इच्छा पूर्ण करण्यासाठी शक्य तेवढा प्रयत्न करू, एवढं मात्र मनापासून सांगितलं होतं.
आज नाना पाटेकर आपल्यात नाहीत.
आणि आज त्यांच्यासाठी संपूर्ण देश शोक व्यक्त करत असताना मला महेश्वरच्या त्या बांके बिहारी भोजनालयात भेटलेले भोलेजी पुन्हा पुन्हा आठवत आहेत.
मनात एक विचार येतो—
कदाचित त्यांची ती इच्छा आता अपूर्णच राहिली असेल…
कदाचित नाना पाटेकरांना भेटण्याचं त्यांचं स्वप्न पूर्ण होणार नाही.
पण भोलेजींनी मला नाना पाटेकरांच्या लोकप्रियतेचा एक असा पैलू दाखवला, जो कदाचित कोणत्याही पुरस्कारापेक्षा मोठा आहे.
एका कलाकाराने एका अनोळखी माणसाच्या मनात निर्माण केलेली भेटण्याची आस.
हीच तर कलेची खरी ताकद आहे.
नाना पाटेकर पडद्यावर भूमिका साकारत नव्हते; ते भूमिका जगत होते. त्यांच्या आवाजात शब्द असायचे, पण त्या शब्दांच्या मागे भावना असायच्या. त्यांच्या अभिनयात दिखावा नव्हता; एक कच्चा, अस्सल आणि मनाला भिडणारा प्रामाणिकपणा होता.
म्हणूनच ते फक्त कलाकार राहिले नाहीत…
ते लोकांच्या मनाचा एक भाग झाले.
आज त्यांच्या जाण्याने एक मोठा कलाकार हरपला आहे.
एक मोठा आवाज शांत झाला आहे.
एक असामान्य अभिनयप्रवास थांबला आहे.
पण त्यांनी निर्माण केलेली पात्रं, संवाद, भावना आणि असंख्य चाहत्यांच्या मनात त्यांनी निर्माण केलेली जागा—ती कधीच संपणार नाही.
आणि माझ्यासाठी नाना पाटेकरांची आजची सर्वात मोठी आठवण म्हणजे कोणताही पुरस्कार नाही, कोणताही प्रसिद्ध संवाद नाही…
तर महेश्वरमधील त्या बांके बिहारी भोजनालयात भेटलेले भोलेजी…
एक कृश, वयोवृद्ध गृहस्थ…
दोन्ही हातांत जुन्या-नव्या घड्याळांचा भार घेऊन उभा असलेला…
जवळ दहा-पंधरा पेन जपून ठेवणारा…
एखादं मूल “दादाजी, कुछ दे दो” म्हणालं की त्यातील एक पेन त्याला देणारा…
चॉकलेट देण्यापेक्षा मुलाच्या हातात पेन देऊन त्याला शिक्षणाची आणि अभ्यासाची गोडी लागावी, हा विचार मनात ठेवणारा…
आणि मनात एकच इच्छा जपणारा—
“मुझे नाना पाटेकर से मिलना है.”
आज त्या अनोळखी चाहत्याची आठवण येतेय…
आणि नाना पाटेकरांना मनापासून श्रद्धांजली.
नाना, तुम्ही गेलात…
पण तुमची कला, तुमचा आवाज आणि तुमच्या अभिनयाची प्रामाणिकता
असंख्य मनांमध्ये कायम जिवंत राहील.
No comments:
Post a Comment
Your valuable comments are highly appreciated and very much useful to further improve contents in this Blog.